‘Ze beschermden gewonde kameraden en pasten het tempo van hun trek door het bos aan hen aan’.

Werkend aan mijn boek, dat gaat over filosofie en oude verhalen, over het praktisch nut wat al die oude wijsheden hebben voor de vragen van ‘de werkende mens’ en over ‘worden wie worden we kunnen zijn’, werd ik net als iedereen geconfronteerd met deze corona-crisis. Ik zag opeens in teksten die ik maanden eerder af had, parallellen met wat ik in mijn boek beschrijft en wat er nu in onze maatschappij gebeurt. In mijn boek bespreek ik kort een opmerkelijke Britse denker die een mythische metafoor op het toneel brengt. Het oude zeemonster: de Leviathan.

Sinds de 17e eeuw zijn we, hoewel we daar ons niet zo bewust van zijn, ondergedompeld in een gedachtengoed van politiek filosoof Thomas Hobbes (1588-1679), die als dominante veronderstelling had dat we ’als wolven voor elkaar zijn’. Mensen zijn zelfzuchtige wezens die elkaar competitief benaderen en we moeten elkaar daarom met wantrouwen benaderen. Daarom moeten we volgens Hobbes een deal sluiten met een autoritaire leider. We geven door een ‘sociaal-contract’ onze vrijheid op en geven die aan een tiran. Want als we niet worden geleid door tirannieke leiders met veel macht, verkeren we in een staat van oorlog en wel een oorlog van allen tegen allen. De uitwerking van zijn gedachten in zijn invloedrijke boek ‘Leviathan’ (1651) is destijds veel gebruikt door staten in oprichting.

De Leviathan is een mythisch kronkelend zeemonster die in de oertijd opduikt en tevoorschijn komt in oude verhalen en het oude testament (met verschillende betekenissen overigens) en staat meestal voor; angst, chaos en het kwaad. Hobbes gebruikt het als metafoor.  

Deze Britse denker komt in zijn gedachte-experiment tot de conclusie dat de situatie die aan een geordende staat voorafgaat, er een is die hij ‘de natuurstaat’ noemt. En da’s geen lekker staatje. Nee, dat is een staat waar ‘het leven van de mens eenzaam, armzalig, naargeestig, beestachtig en kort is’. Dat is een staat waar ieder individu volstrekt eenzaam en alleen vecht om zijn macht uit te breiden, waarbij hij wordt gehinderd door andere individuen die precies hetzelfde willen. Gevolg: mensen slaan elkaar de hersens in. Het gaat wat ver om zijn filosofie hier verder te beschrijven. Ik hou het even bij de vaststelling dat dit ook maar een gedachte-experiment was van Hobbes, die zich overigens in veel maatschappelijke/economische systemen heeft ingegraven en daarmee ook een ‘vooronderstelling’ is die zich in ons denken heeft geworteld.

Dus maar eens opnieuw denken. Klopt die gedachte wel die we in ons hoofd hebben toegelaten? Is de ik-cultuur ons van dienst en is een zelfzuchtige competitie werkelijk onze enige primaire oerdrift? 

Nee. Want hoewel we competitief kunnen zijn, zijn we van nature ook sociale wezens. We waren als homo sapiens nooit zover gekomen als onze voorouders dit soort principes erop na zouden hebben gehouden. 

De bioloog Frans de Waal, stelt in ‘Een tijd voor empathie’ (2009) vast, dat veel juristen, economen en politicologen zelden of nooit de enorme hoeveelheid kennis raadplegen die in de antropologie, psychologie, biologie en neurowetenschap bijeengebracht is. Want als ze dat zouden doen, zouden ze weten; ‘dat we groepsdieren zijn: uiterst coöperatief, gevoelig voor onrecht en soms oorlogszuchtig, maar meestal vredelievend.’ De Waal beschrijft onderzoeken waarin we zien dat veel dieren het redden doordat ze met elkaar samenwerken en onderling delen, zoals wolven en orka’s. Chimpansees die hun door luipaarden verwonde groepsgenoten verzorgden door het bloed weg te likken en zorgvuldig het vuil uit de wonden haalden en met wuifbewegingen voorkwamen dat vliegen in de wond zouden komen. ‘Ze beschermden gewonde kameraden en pasten het tempo van hun trek door het bos aan hen aan’.

We hebben naast een sociale kant zeker ook een zelfzuchtige kant. Bij schaarste zullen we ook ‘Hobbesiaanse wolven’ tegenkomen. Competitie zal ook blijven. Het is soms een nuttig middel om onze grenzen te kunnen verleggen, om aan onszelf te kunnen laten zien waartoe we in staat kunnen zijn. Maar de zelfzuchtige kant is door sommige media zo vaak op het toneel gehesen, dat we vooral deze kant zien en daardoor haast gaan denken dat we er als mensheid alleen zó uitzien wanneer het spannend wordt. 

Juist in een spannende crisistijd, of die nu individueel of maatschappelijk is, keren de meesten mensen uiteindelijk terug tot innerlijke waarden die ons als mens overeind houden. Die ertoe doen. Intermenselijkheid, liefde en vertrouwen. 

De invloedrijke 19e-eeuwse filosoof Friedrich Nietzsche, bespreekt al dat moeilijkheden, beklemmende bedreigingen en problemen ons vooruit helpen.

'Wat me niet ombrengt, maakt me sterker' (Nietzsche)

Naast verdriet en zorgen legt een crisis onbekende mogelijkheden van ons bloot. Een oude wijsheid die van oost tot west al eeuwenlang ‘actueel’ is. Oude Chinese filosofen vertelden al dat alles wat ons de weg verspert, ons vooruit helpt. 

‘De lotusbloem ontspringt uit de modder’ (Chinese wijsheid)

Time publiceerde onlangs een artikel van Yuval Noah Harari waarin hij helder argumenteert dat vertrouwen in samenwerking helpt.  Omdat grenzeloze samenwerking een grens veroorzaakt die werkt: een grens tussen de menselijke wereld en de virus-wereld. Volgens Harari vindt de cruciale strijd plaats binnen de mensheid zelf. Een mooi betoog over leiderschap in deze crisis (leestip).

"Als deze epidemie resulteert in een grotere verdeeldheid en wantrouwen onder de mens, zal het de grootste overwinning van het virus zijn. Wanneer de mens kibbelt, verdubbelt het virus. Als deze epidemie leidt tot wereldwijde samenwerking zal het niet alleen een overwinning zijn op het coronavirus, maar tegen alle toekomstige ziekteverwekkers.' -Yuval Noah Harari- (vrij vertaald- zie link naar artikel Time)

Terwijl ik dit schrijf, appt een zzp-collega van mij plotseling een artikel van De Correspondent. Deze constructieve journalisten hijsen ook die andere kant van ons op het toneel. De column van Rutger Bregman (die ook De Waal bespreekt) besluit met een citaat van de Italiaanse premier: ‘Laten we vandaag op afstand blijven, om elkaar morgen nog sterker te omarmen’. Mooi

Wellicht vraag je je ook af hoe we hier doorheen komen.  Is dit nu een soort 'harde reset’? Hebben we straks, na deze onwerkelijke episode, een andere bril op? Gaan we door die nieuwe bril elkaar en ons leven anders bekijken en voorzien van nieuwe betekenissen? 

Ik weet het niet.

Maar het kan een keerpunt worden. Omdat we doorleefd hebben wat ertoe doet. Dat het gehaast en gejakker door volle agenda’s ook uiteindelijk maar ‘een keuze’ was. Dat we vrij zijn om een andere keuze te maken. Er staat wat op het spel. Een nieuw sociaal-cultureel verhaal? Waarin we elkaar vertellen wat we voortaan belangrijk vinden in ons leven met elkaar. We daardoor onze cultuur opnieuw uitvinden met nieuwe verhalen; over verbinding, samenwerking en nieuwe economische codes. We zullen het in spanning moeten afwachten. 

En ondertussen.

Passen we het tempo van onze trek door het bos aan en nemen we elkaar mee.  

 

 

Eric Peeters, 16 maart 2020